Çortiv Kamin (Pidkamin): Lviv bölgesinin efsanevi yeri

Pidkamin, Lviv bölgesinde turistik tarihi «kasabadan ilk kez şu yıl söz edilir» gibi geleneksel bir cümleyle anlatmaya başlamanın zor olduğu yerlerden biridir. Yerleşimin üzerinde yaklaşık 17 metre yüksekliğinde devasa bir kaya yükselir; Pidkamin adını da bu kayadan alır. Kayanın karşısında, yüksek bir tepenin üzerinde ise kaleden çok bir manastır kompleksini andıran görkemli bir yapı bulunur. Bölgenin alışılmadık görünmesi için bu bile yeterlidir, ancak en ilginç noktalar arkeolojiye ve eski belgelere başvurduğunuzda ortaya çıkar.

İnsanlar, Pidkamin yazılı kaynaklarda görünmeden çok önce ünlü Kaya’nın çevresinde bulunuyordu. Ukrayna Tarihi Ansiklopedisi’ne göre kayanın çevresinde MÖ IX–VII. yüzyıllara ait kap parçalarının yanı sıra XI–XIII. yüzyıllara tarihlenen Eski Rus dönemi buluntuları da keşfedilmiştir. Araştırmacılar tepenin eteğinde, doğal bir mağarada düzenlenmiş Hristiyanlık öncesi bir kült alanı da tespit etmektedir. Yani manastır surlarından çok önce bu tepe, farklı tarihî dönemlerde burada yaşayan insanlar için önem taşıyordu.

Pidkamin yerleşiminden tarihî belgelerde ilk kez 1441 yılında söz edilir; Dominiken manastırına ilişkin belgelerle doğrulanmış ilk kayıt ise 1464 yılına aittir. Bununla birlikte manastır geleneği, keşişlerin tepeye gelişini çok daha eski dönemlere dayandırıyordu. Bu anlatılar zamanla kadim bir kutsal alan, Tatar saldırıları, yıkılmış erken dönem manastırı ve devasa kayanın gizemli geçmişi hakkında hikâyelerin doğmasına yol açtı. Bu anlatıların bir bölümü arkeolojik temellere dayanırken bir bölümü daha sonraki tarihî geleneklerin ürünüdür. Bu nedenle bu yazıda doğrulanmış gerçeklerle efsaneleri açıkça ayıracağız.

Pidkamin’in ilginç yanı, geçmişinin yalnızca günümüzdeki rekonstrüksiyonlar üzerinden izlenememesidir. Daha 1648 yılında Dominiken keşişi Şimon Okolski, Pidkamin üzerindeki Kutsal Dağ’a adanmış ayrı bir eski basma eser yayımladı. Yaklaşık bir yüzyıl sonra, 1746 yılında askerî mühendis Christian Dahlke Pidkamin tahkimatlarının ayrıntılı bir planını çizdi; XVIII. yüzyılın sonlarına doğru kale-manastır askerî haritalarda ve gezginlerin çizimlerinde görülmeye başladı.

Özellikle 1844 tarihli Avusturya kadastro haritası çok şey anlatır. Haritada pazar meydanı, Pidkamin’in yerleşim dokusu, tahkim edilmiş manastır, bahçeler, mezarlıklar ve arazi parselleri görülür. Ancak en ilginç ayrıntı şudur: Haritacılar devasa Kaya’yı ayrı ve standart dışı bir işaretle göstermiştir. Öyle ki Kaya, bölgenin imajı açısından resmî kadastro planına girecek kadar önemliydi.

Günümüz gezgini için bunun anlamı şudur: Pidkamin, etkileyici tek bir kayadan çok daha fazlasıdır. Burada birkaç saat içinde doğal bir jeolojik anıtı görebilir, kale-manastıra çıkabilir, eski savunma surlarını, mağaraları, mezarları ve taş haçları inceleyebilir; aynı zamanda yüzyıllar önceki belgelerde, eski basma eserlerde ve haritalarda adı geçen yerlerden geçebilirsiniz.

Pidkamin’in asıl gizemi, farklı dönemlerin üst üste binmesinde yatar. Arkeologlar Kaya’nın yanında, Hristiyanlıktan çok önce burada yaşamış insanların izlerini buluyor. Orta Çağ belgeleri ise yerleşimi ve manastırı zaten biliyor. XVII. yüzyılda bu yer hakkında özel kitaplar basılıyor, XVIII. yüzyılda tahkimatları askerî mühendisler tarafından çiziliyor, XIX. yüzyılda ise Pidkamin Avusturyalı haritacılar tarafından ayrıntılı biçimde kayda geçiriliyor.

Şimdi bu tarihi turistik uydurmalardan arındırarak okumaya çalışacağız: devasa Kaya hakkında gerçekte neler biliniyor, yanında Hristiyanlık öncesi bir kutsal alan bulunmuş olabilir mi, kale-manastır nasıl ortaya çıktı, eski haritalar ve çizimler ne gösteriyor ve bir turist bugün Pidkamin’de bir günde neler görebilir, bunları ele alacağız.

Pidkamin’in başlıca doğal anıtı o kadar sıra dışıdır ki yerleşimin adının büyük olasılıkla buradan geldiği düşünülür. Yüksek bir tepenin üzerinde tek başına yükselen Şeytan Kayası, yaklaşık 17 metre yüksekliğinde büyük bir kaya kütlesidir. Çevredeki tarlalar ve yumuşak eğimli arazi karşısında, devasa bir kaya parçasını gerçekten birinin getirip buraya bıraktığı izlenimini verir.

İşte bu sıra dışı biçim, kayayı bir kutsal alana taşıdığı ancak işini tamamlayamadığı söylenen şeytanla ilgili sayısız efsanenin doğmasına yol açmıştır. Oysa kayanın jeolojik kökeni masalsı açıklamadan çok daha ilginçtir. Bilimsel yayınlarda Kaya, eski tortul kayalardan oluşmuş Sarmatiyen yaşlı bir aşınım kalıntısı olarak tanımlanır. Bazı jeoloji kaynakları onu Volhinya-Podolya Platosu’nun Sarmatiyen kumtaşlarından oluşan bir kalıntı olarak daha özel biçimde sınıflandırır.

Şeytan Kayası nasıl oluştu?

Milyonlarca yıl önce günümüz Podolya’sının toprakları tamamen farklı bir görünüme sahipti. Burada denizel tortullar birikiyor, zamanla sıkışarak sert kayalara dönüşüyordu. Denizin çekilmesi, arazinin yükselmesi ve su, don, rüzgâr ile sıcaklık değişimlerinin uzun süreli etkisi sonucunda yüzey yavaş yavaş aşınmaya başladı.

Daha yumuşak kayalar daha hızlı aşınıp ayrışırken daha dayanıklı kesimler yerinde kaldı. Jeologlar bu tür oluşumlara aşınım kalıntıları der; bunlar, çevredeki arazinin aşınmasına dayanmış, bir zamanlar çok daha büyük olan kaya kütlesinin parçalarıdır. Bu nedenle Kaya ne bir buzul ne de insanlar tarafından taşınmış, ayrıca buraya ayrı bir kaya parçası olarak «düşmemiştir». O, çevresindeki malzemenin zamanla büyük ölçüde aşındığı kadim bir jeolojik yüzeyin parçasıdır. Yalnız başına yükselen etkileyici silueti de bunu açıklar.

Pidkamin çevresi çok ilginç bir coğrafi bölgede yer alır: burada Holohory, Voronyaki ve Kremenets Tepelikleri birbirine yaklaşır; güneye doğru ise Podolya Tovtraları veya Medobory sırtı uzanır. Bu nedenle tek başına duran bir kaya bile Batı Podolya’nın çok daha geniş jeolojik tarihinin bir parçasıdır.

Arkeologlar kayanın yüzeyinde ne gördü?

Arkeologlar 2020 yılında «Kamin» yöresindeki Pidkamin I arkeolojik alanının araştırılmasında yeni bir aşamaya başladı. Kompleks jeodezik ekipmanla ayrıntılı biçimde ölçüldü; kaya fotogrametri yöntemleriyle incelendi ve üç boyutlu modelleri oluşturuldu. Araştırma sırasında Kaya’nın yüzeyinde nişler, oyuklar ve bazı mimari unsurlar tespit edildi. Bu son derece önemli bir ayrıntıdır: Kaya’nın geçmişte insanları yalnızca etkilemekle kalmadığını, bazı yapıların doğrudan bir parçası hâline gelmiş olabileceğini gösterir.

Çeşitli oluklar ve oyuklar, daha önce kayanın üzerine ahşap yapıların bağlanmış olabileceği varsayımına yol açmıştı. Eski tarih yazımında bunlar, Tustan’da bilinen kaya üzeri yapı sistemleriyle bile karşılaştırılıyordu. Ancak günümüz arkeologları çok daha temkinli: oyukların varlığı kesin olarak tespit edilmiş olsa da tüm ahşap yapıların kesin biçimi, amacı ve kronolojisi hâlâ araştırılmayı bekliyor.

Bu nedenle «Kaya’nın üzerinde kesinlikle iki katlı ahşap bir kale vardı» türünden bir ifade bugün için fazla kesin olur. Çok daha doğru ifade şudur: kaya üzerindeki izler, kayanın insanlar tarafından etkin biçimde kullanıldığını ve ona bağlanan yapıların muhtemelen var olduğunu gösterir.

Arkeoloji, insanların buraya binlerce yıl boyunca geldiğini gösteriyor

En ilginç bulgular yalnızca Kaya’nın yüzeyinde değil, çevresinde de ortaya çıkar. Güncel arkeolojik araştırmalar, bu yörenin farklı tarihî dönemlerde kullanıldığını gösteriyor. Bilimsel katalogda Pidkamin I alanı, MÖ XII–VII. yüzyıllardaki Erken Demir Çağı’na, IX–X ve XII–XIII. yüzyıllardaki Orta Çağ’a ve XVII–XVIII. yüzyıllara ait buluntuların tespit edildiği bir mezarlık ve Hristiyan kült alanı olarak tanımlanır.

Kaya’nın eteğinde, Erken Demir Çağı’na ait buluntuların keşfedildiği başka bir arkeolojik alan, Pidkamin IV bulunur. Arkeologlar komşu bölgelerde farklı dönemlere ait yerleşimler ve hatta IX–X. yüzyıllara tarihlenen bir kale yerleşimi de keşfetmiştir. Araştırmacılar günümüz Pidkamin sınırları içinde şimdiye kadar Mezolitik ve Erken Demir Çağı’ndan Orta Çağ’a ve modern döneme uzanan yaklaşık on iki arkeolojik alan tespit etmiştir.

Bu durum, bölgeye bakışımızı önemli ölçüde değiştirir. Karşımızda, yanında tesadüfen bir yerleşimin ortaya çıktığı basit bir kaya yoktur. Kaya çevresindeki bölge insanlar için çok uzun bir dönem boyunca cazip olmuş, işlevleri ise defalarca değişmiş olabilir.

Kaya çevresindeki eski mezarlık

Kayanın hemen yanında eski mezarlığa ait taş haçlar görülebilir. Biçimleri nedeniyle bu mezarlar turistik anlatımlarda sık sık «Kazak mezarları» olarak adlandırılır; ancak bu isim dikkatle kullanılmalıdır. 2021 yılında yürütülen arkeolojik çalışmalar, kompleksin kuzey kesiminde mezarların bulunduğunu doğruladı. İncelenen iki mezar XVII–XVIII. yüzyıllara tarihlenmektedir. Bununla birlikte araştırmacılar mezarlığın kendisinin daha eski, muhtemelen Orta Çağ’a dayanan bir başlangıcı olabileceğini düşünüyor; ancak bunun için henüz yeterli somut kanıt bulunmuyor.

Mezarların, Orta Çağ’dan kalmış olabilecek mevcut bir hendeğe açılmış olması da ilginçtir. Dolayısıyla Kaya çevresindeki alan defalarca yeniden düzenlenmiş ve yeni işlevler kazanmıştır. Bu nedenle bugün «XVII–XVIII. yüzyıllara ait eski mezarlık» ifadesi, kesin biçimde «Kazak mezarlığı» demekten çok daha doğrudur.

Kaya artık 3D olarak inceleniyor

Anıtın günümüzdeki araştırmalarının sıradan arkeolojik çizimlerin çok ötesine geçmiş olması özellikle dikkat çekicidir. Araştırmacılar 2020’den bu yana kompleksin bazı bölümlerinin hassas dijital planlarını ve 3D modellerini oluşturuyor. Bu sayede her nişin, oyuğun ve yapısal ayrıntının konumu kayda geçirilebiliyor; ardından bunlar kazı sonuçları, eski betimlemeler ve olası rekonstrüksiyonlarla karşılaştırılabiliyor.

Bu, turist için teknik bir ayrıntı gibi görünebilir; ancak çok önemlidir: On yıllar boyunca çoğunlukla efsaneler aracılığıyla anlatılan anıt, bugün yavaş yavaş iyi belgelenmiş bir arkeolojik komplekse dönüşüyor.

En çok soru, tarihçilerin ve arkeologların hâlâ kesin bir yanıt veremediği Pidkamin’deki Şeytan Kayası çevresinde ortaya çıkar. Kaya farklı tarihî dönemlerde insanlar tarafından kullanılmış, zirvesinde taşa oyulmuş nişler ve ahşap yapılara ait çok sayıda iz korunmuş, eski manastır geleneğinde ise «kayalıklar üzerindeki pagan tapınağından» bile söz edilmiştir.

Bu olgular, Kaya’nın Hristiyanlık öncesi dönemde kutsal ya da cenaze törenleriyle bağlantılı bir işleve sahip olmuş olabileceği hipotezinin temelini oluşturdu. Ancak sınırı hemen çizmek önemlidir: Arkeologlar gerçekten kadim buluntular, mezar nişleri ve yapı izleri tespit ediyor; fakat «burada kesinlikle pagan bir kutsal alan vardı» iddiası kesin olarak kanıtlanmış bir gerçek değil, bilimsel bir yorum olarak kalıyor.

Kayanın zirvesindeki mezar nişleri

Şeytan Kayası’nın en sıra dışı ayrıntılarından biri, kayanın üst bölümüne doğrudan oyulmuş dikdörtgen nişlerdir. Araştırmacı Mykola Bandrivski, yaklaşık 1,8–2,5 m uzunluğunda ve yaklaşık 0,4–0,6 m derinliğinde olan bu oyuklardan birkaçını tanımlamıştır. Biçimleri ve yönleri, araştırmacıların bunların cenaze törenlerinde kullanılmış olabileceğini düşünmesine yol açmıştır. Nişlerin çevresindeki çok sayıdaki oluk, oyuk ve yontu izleri de bu görüşü destekler; bunlar bir zamanlar kayaya bitişik olan yapıların izleridir.

Rekonstrüksiyonlardan birine göre mezar oyuklarının üzerinde ahşap bir yapı veya örtü bulunmuş olabilir. Ancak bunun kesin biçimi bilinmemektedir. Bu nedenle Kaya üzerindeki «kale-tapınak» ya da büyük ahşap yapı çizimleri, yapının güvenilir biçimde belirlenmiş görünümü olarak değil, yalnızca olası rekonstrüksiyonlar olarak değerlendirilmelidir.

«Pagan tapınağı» sözü nereden çıktı?

Dominikenlerin manastır geleneği özellikle dikkat çekicidir. Mykola Bandrivskyi'nin aktardığına göre, Pidkamin'deki Dominiken manastırının tarihçesinde, XIII. yüzyılda buraya gelen keşişlerin kayalıklar üzerinde sözde “putperest tapınağı” bulduklarına dair bir kayıt vardı. Bu bilgiler daha sonra, manastır arşivleriyle uzun yıllar çalışmış ve Pidkamin tarihini anlatmış XIX. yüzyıl Dominiken tarihçisi Sadok Barącz tarafından da tekrarlanmıştır.

Ancak burada temel bir sorun vardır: Anlatılan olayların gerçekleştiği dönemde, doğrudan o sırada oluşturulmuş XIII. yüzyıla ait bağımsız bir belgeye sahip değiliz. Bilgiler çok daha sonraki manastır geleneği aracılığıyla günümüze ulaşmıştır. Bu nedenle bunlar, keşişlerin bölgenin Hristiyanlık öncesi geçmişini nasıl açıkladıklarına dair değerli bir tarihsel tanıklık olmakla birlikte, tek başlarına belirli bir pagan tapınağının varlığını kanıtlayamaz.

Kutsal alan göçebelerle bağlantılı olabilir miydi?

Mykola Bandrivskyi daha da ilginç bir yorum öne sürmüştür. Mezar nişlerinin biçiminin, ayin özelliklerinin ve bazı tarihsel paralelliklerin, XI–XII. yüzyıllarda Volhinya-Podolia sınır bölgesinde bulunan bozkır kökenli göçebe halklarla bağlantılı olabileceğine dikkat çekmiştir.

Araştırmacı, kompleksi Kıpçak çevresiyle olası bir ilişki içinde görmektedir. Hipotezine göre, tepesinde devasa bir kaya bulunan koni biçimli tepe, göçebelere geleneksel bozkır kurganını hatırlatmış ve bu nedenle özel bir cenaze ritüeli anlamı kazanmış olabilir.

Bu görüş ilgi çekicidir, ancak henüz kesin olarak kanıtlanmış değildir. Pidkamin arkeolojik kompleksi çok katmanlıdır: burada Erken Demir Çağı'na, Eski Rus dönemine, Orta Çağ'a ve modern döneme ait malzemeler bulunmaktadır. Bu nedenle tüm oyukları, nişleri ve yapıları tek bir kültürle ilişkilendirmek fazla basit olurdu.

Pidkamin yakınındaki gizemli taş «baba»

Bandrivskyi, bozkır halklarının olası varlığını destekleyen bir başka ilginç ayrıntı daha sunar. Eski tasvirlere göre, komşu Pankivtsi köyünün yakınında XIX. yüzyıla kadar, yerel geleneğin Pidkamin'le ilişkilendirdiği antropomorfik bir taş heykel bulunuyordu. Heykel, kendine özgü bir başlık ve giysi içindeki kadın figürü olarak tasvir edilmiştir. Bu özellikler, araştırmacının onu, bozkırın Türk dilli göçebe halklarına, özellikle Kıpçaklara özgü antropomorfik heykeller olan sözde taş babalarla karşılaştırmasına olanak sağlamıştır.

Bununla birlikte heykel günümüze ilk bağlamı içinde ulaşmadığından, burada da kesin bir Kıpçak kutsal alanı kanıtından değil, yalnızca olası bir bağlantıdan söz etmek gerekir.

Manastır Dağı'nın altındaki mağaralar

Pidkamin'in bir başka gizemli katmanı, artık doğrudan Kaya'nın yanında değil, Manastır Dağı'nın altındadır. Burada yerel manastır geleneğinin erken dönem manastır yerleşimiyle ilişkilendirdiği iki mağara boşluğu bulunmaktadır. Rivayetlere göre prenslik döneminde keşişler mağaralara yerleşmiş, dağda ise erken dönem Hristiyanlarına ait kutsal bir mekân var olmuştur. Çağdaş kilise tarihi kaynakları bu mağaraları XIII. yüzyıla ve Pidkamin'deki erken manastır yaşamına bağlamaktadır.

Ancak burada da temkinli olmak gerekir. Dominiken manastırına dair ilk belgelenmiş kayıt yalnızca 1464 yılına aittir. XIII. yüzyıldaki manastıra ilişkin anlatılar daha sonraki geleneklerden ve arkeolojik yorumlardan kaynaklanır; bu nedenle bunları, prenslik dönemine ait bir kuruluş belgesi günümüze ulaşmış gibi sunmamak gerekir.

Buna karşılık mağaraların gerçekten var olması, Manastır Dağı'nı araştırma açısından daha da ilginç kılar. Bu durum, Pidkamin'de doğal topoğrafyanın kutsal amaçlarla kullanılmasının yalnızca devasa kaya ile sınırlı olmadığını gösterir.

Hristiyanlık öncesi bir alandan Hristiyan kutsal mekânına

Pidkamin'in en ilginç özelliği, kutsal peyzajın olası sürekliliğinde yatar. Hristiyanlıktan önce ayinsel bir öneme sahip olmuş olabilecek yerler, zamanla Hristiyan dinî alanının parçası hâline gelmiştir. Benzer bir olgu Avrupa'nın çeşitli bölgelerinde bilinmektedir: alışılmadık bir dağ, kaynak, mağara veya kaya önce Hristiyanlık öncesi topluluklar için önemli olabilir; din değişikliğinden sonra yerin kutsallığı ortadan kalkmaz, yalnızca açıklaması değişirdi.

Pidkamin'de tam olarak böyle bir sürecin yaşanıp yaşanmadığını kesin olarak söylemek henüz mümkün değildir. Ancak aynı bölgede eski yapı izleri taşıyan devasa bir kaya, mezar nişleri, çok katmanlı arkeolojik alanlar, mağaralar ve Hristiyanlık öncesi bir tapınağa ilişkin manastır geleneği bulunmaktadır. Bu birleşim, “şeytan taşı” efsanesinden çok daha ciddi bir ilgiyi kesinlikle hak eder.

Neyi gerçek, neyi hipotez sayabiliriz?

Pidkamin tarihini güzel kurgulardan oluşan bir bütüne dönüştürmemek için güvenilirlik düzeylerini açıkça ayırmak gerekir.

Arkeolojik olarak doğrulanmıştır: bölge farklı tarihsel dönemlerde insanlar tarafından kullanılmıştır; Kaya'da oyulmuş nişler, oluklar ve yapı izleri vardır; çevrede mezarlar bulunmuştur; Pidkamin sınırları içinde Erken Demir Çağı'na, prenslik dönemine ve daha sonraki yüzyıllara ait arkeolojik alanlar keşfedilmiştir.

Daha sonraki kaynaklarda tarihsel olarak kaydedilmiştir: kayalıklardaki «putperest tapınağına» ve erken manastır yaşamına ilişkin manastır geleneği.

Bilimsel bir hipotez olarak kalmaktadır: kaya kompleksinin kesin işlevi, Kıpçaklarla bağlantısı ve burada belirli bir Hristiyanlık öncesi kutsal alanın bulunmuş olma ihtimali.

İşte bu belirsizlik, Pidkamin'deki Şeytan Kayası'nı özellikle ilginç kılar. Bu, sonradan tarih uydurulmuş hayalî bir “mistik nokta” değildir. Karşımızda, anlamı araştırmacılar tarafından hâlâ açıklığa kavuşturulmaya çalışılan gerçek bir arkeolojik kompleks bulunmaktadır.

Tarihin tamamen farklı bir dönemi ise komşu dağda Dominikenlerin yerleşmesi ve zamanla Batı Ukrayna'nın en büyük manastır komplekslerinden biri olan Pidkamin kale-manastırını oluşturmasıyla başladı.

Pidkamin'in tarihi yalnızca yazılı belgeler ve arkeolojik buluntular aracılığıyla yeniden kurulamaz. Kale-manastırın, kasabanın ve çevredeki peyzajın nasıl değiştiğini kelimenin tam anlamıyla görmemizi sağlayan eski mühendislik planları, askerî haritalar, gezgin çizimleri ve kadastro malzemeleri günümüze ulaşmıştır.

Bu kaynakların tamamen farklı amaçlarla hazırlanmış olması özellikle değerlidir. Askerî mühendisi savunma yapıları, Avusturyalı haritacıları yollar, arazi ve yerleşimler, gezgin ressamı dağdaki manastırın genel görünümü, kadastro ölçüm görevlilerini ise her bir arazi ve yapı parseli ilgilendiriyordu. Bu malzemeler üst üste getirildiğinde XVIII–XIX. yüzyıl Pidkamin'i giderek soyut bir “eski kasaba” olmaktan çıkar.

1746: Pidkamin kalesinin mühendislik planı

En değerli kartografik kaynaklardan biri, Fransızca adı «Plan de la forteresse de Podkamien, inventé et dessiné par Chretien Dahlke... l’an 1746» olan belgedir: «Pidkamin kalesinin planı, Christian Dahlke tarafından tasarlanmış ve 1746 yılında çizilmiştir.»

Plan, nesnenin nasıl tanımlandığı bakımından özellikle ilginçtir. Yazar, manastır kompleksini yalnızca bir manastır ya da kutsal mekân olarak değil, forteresse — kale olarak adlandırır. Bu, turistlerin bugün Pidkamin'de gördükleriyle uyumludur: kilise ve manastır yapıları, ayrı bir savunma duvarları ve kuleleri sistemiyle çevriliydi.

Mühendislik çizimi, savunma çevresinin, iç yapıların ve manastır dağına çıkan yolların birbirine göre konumunu anlamaya yardımcı olur. Günümüz ziyaretçisi için özellikle yararlıdır; çünkü eski tahkimat sisteminin bir bölümü kaybolmuş veya yeniden inşa edilmiştir ve yalnızca bugünkü kalıntılara bakarak savunmaların ilk ölçeğini tasavvur etmek zordur.

Ancak burada önemli bir arşiv ayrıntısı vardır: bugün Kraków Ulusal Arşivi'nde 29/663/0/6/719 arşiv koduyla saklanan nüsha, 1746 tarihli özgün planın daha sonraki bir kopyasıdır. Bu nedenle “Dahlke'nin günümüze ulaşan özgün çizimi”nden değil, onun tarihsel planını yeniden üreten arşiv kopyasından söz etmek daha doğrudur.

1779–1783 yıllarındaki Mieg haritasında Pidkamin

Polonya-Litvanya Birliği'nin ilk paylaşımından sonra Galiçya Habsburgların yönetimine girdi ve yeni yönetim devraldığı toprakların ayrıntılı haritalarını çıkarmaya başladı. Böylece günümüzde Friedrich von Mieg haritası olarak bilinen 1779–1783 yıllarında Galiçya'nın İlk Askerî Haritalandırması ortaya çıktı. Bu, bölgenin sıradan şematik bir tasviri değildi. Haritalar yaklaşık 1:28 800 ölçeğinde hazırlandığından yerleşimler, yollar, nehirler, ormanlar, arazi şekilleri ve önemli yapılar oldukça ayrıntılı biçimde kaydediliyordu.

Pidkamin bu kartografik külliyatta “Miasto Podkamień” — Pidkamin şehri olarak işaretlenmiştir. Nakvasha, Chernytsia, Popivtsi, Palykorovy, Pankivtsi ve çevredeki diğer yerleşimlerle birlikte 375–379 numaralı bölümlerde yer alır. Bu ayrıntı, yerleşimin kendi tarihi açısından da önemlidir. XVIII. yüzyılın sonlarında haritacılar Pidkamin'i bir manastırın yanındaki sıradan bir köy olarak değil, Voronyaki'nin karmaşık peyzajında oluşmuş bir şehir merkezi olarak kaydetmiştir.

Askerî haritalara, Avusturyalı subayların yollar, su engelleri, ormanlar, yükseltiler ve önemli yapılar üzerinde durduğu arazi tasvirleri de ekleniyordu. Ordu açısından yüksek bir dağın üzerindeki manastır yalnızca dinî bir merkez değil, askerî haritalandırma sırasında göz ardı edilemeyecek belirgin bir nirengi noktasıydı.

1782: Johann Heinrich Müntz'ün gözünden Pidkamin

Avusturyalı askerî haritacılarla hemen hemen aynı dönemde Pidkamin'i gören ve resmeden kişi, XVIII. yüzyılın ikinci yarısında Ukrayna topraklarında seyahat eden İsviçreli askerî mühendis, ressam ve gezgin Johann Heinrich Müntz idi. Yaklaşık 1782 yılında “Podkamień. Kościół i klasztor dominikanów – widok” başlıklı, “Pidkamin. Dominiken kilisesi ve manastırı — görünüm” adlı çalışmayı oluşturdu.

Çizimde manastır kompleksi dağın zirvesinde yükselir ve savunma duvarlarıyla çevrili tahkim edilmiş bir yapı olarak açıkça görülür. Ressam, komşu yükseltilerde iki küçük yapı daha göstermiş; çevreye ise açık ve dalgalı bir peyzaj hâkimdir.

Bu çizim modern tarih açısından son derece değerlidir. Karşımızda XXI. yüzyıl restoratörünün hayal gücüyle oluşturduğu bir tasarım ya da bilgisayar rekonstrüksiyonu değil, XVIII. yüzyılın sonunda Pidkamin'i kendi gözleriyle görmüş bir kişinin hazırladığı bir tasvir vardır.

Müntz'ün çizimini günümüz fotoğraflarıyla karşılaştırmak, manastırın çevredeki peyzaja ne kadar hâkim olduğunu açıkça gösterir. Manastır, bölgenin siluetini adeta belirliyor; savunma duvarları ise kompleksi bir dağ kalesine benzetiyordu.

1844: Avusturya kadastro planında Pidkamin

Kasaba, 1844 tarihli tam renkli kadastro haritasında daha da ayrıntılı biçimde görülebilir. Askerî haritaların aksine bu harita, arazi ve taşınmazların kaydı amacıyla hazırlanmıştı; bu nedenle burada kelimenin tam anlamıyla her parsel önemlidir. Haritada yapı ve arazi parselleri, pazar meydanı, manastır kompleksi, bahçeler, yollar, Hristiyan ve Yahudi mezarlıkları işaretlenmiştir. Park alanına sahip bir malikâne ile Pidkamin'in konut dokusu da görülür.

Bu sayede yerleşim, bugünkünden tamamen farklı bir görünümde karşımıza çıkar. XIX. yüzyıl Pidkamin'i pazar meydanının bulunduğu belirgin bir merkeze, daha yoğun bir yapılaşmaya ve birbirinden ayrı çeşitli dinî ve kamusal alanlara sahipti.

Kadastro haritasında Şeytan Kayası bile işaretlenmişti

1844 tarihli haritanın en ilginç ayrıntısı, Pidkamin adının kaynağı olan nesneyle ilgilidir. Haritacılar, devasa kayanın bulunduğu yere ayrı ve standart dışı bir sembol yerleştirmişti. Asıl amacı arazi sınırlarını ve taşınmazları kaydetmek olan bir kadastro haritası için bu oldukça anlamlıdır. Çortiv Kamin, araziyi karakterize eden ve o kadar kolay tanınan bir unsurdu ki, ölçüm görevlileri onu ayrıca göstermeyi gerekli görmüştü.

Bu durum, Kamin’in günümüzdeki turistik öneminin yalnızca yakın zamanda ortaya çıktığı varsayımını da çürütmeye yardımcı olur. XIX. yüzyılın ortalarında kaya, resmî haritacılığa girecek kadar belirgin bir coğrafi nirengi noktasıydı.

Bu kadastro ölçümüne ait özgün kâğıt belgeler bugün Lviv’deki Ukrayna Merkez Devlet Tarih Arşivi’nde saklanmaktadır; haritanın dijital rekonstrüksiyonu ise Gesher Galicia haritacılık projesinde incelenebilir.

XVIII. ve XIX. yüzyıllar arasında neler değişti

1746 tarihli kale planını, Münz’in yaklaşık 1782 tarihli çizimini ve 1844 tarihli kadastro haritasını yan yana koyduğumuzda, önümüzde aslında Pidkamin’in küçük bir görsel tarihçesi belirir.

Dalke’nin planında başrolde savunma kompleksi vardır. Münz’in çiziminde manastırı, çevredeki tüm peyzaja hâkim bir unsur olarak görürüz. XIX. yüzyılın ortalarına ait kadastro ise artık yalnızca kutsal yapıyı değil; pazar yeri, yolları, bahçeleri, mezarlıkları ve yerleşim mahalleleriyle oluşmuş bir kasabayı gösterir.

İşte bu tür kaynaklar, tarihî turizm yazılarında sık rastlanan ve yazarın «Bir zamanlar burada görkemli bir kale duruyordu» deyip okuru onu birkaç cümleden yola çıkarak hayal etmeye bıraktığı sorundan kaçınmamızı sağlar. Pidkamin örneğinde bu yerin tarihî plan ve tasvirlerine gerçekten bakabiliriz.

Eski haritaları günümüz Pidkamin’iyle karşılaştırmak neden önemli

Bir turist için bu haritacılık, seyahatin başlı başına bir bölümüne dönüşebilir. Yola çıkmadan önce 1844 tarihli kadastro haritasını açıp, vardığınızda başlıca nirengi noktalarını tanımaya çalışabilirsiniz: Manastır Tepesi’ni, eski pazar yerinin konumunu, tarihî yolların yönlerini ve Kamin’in kendisini. Manastır Tepesi’nden görülen panoramayı Münz’in çizimiyle karşılaştırmak özellikle ilginçtir. Yapıların bir bölümü ortadan kalkmış, yollar ve bitki örtüsü değişmiş olsa da tepelerin ve başlıca doğal hâkim unsurların birbirine göre konumu hâlâ tanınabilir durumdadır.

Bu nedenle Pidkamin, yalnızca Çortiv Kamin’i ve manastırı fotoğraflayabileceğiniz bir yer olarak ilgi çekmez. Burada günümüz manzarasını kelimenin tam anlamıyla iki yüzyıl önceki harita ve çizimlerin üzerine yerleştirerek devletlerin, savaşların, yeniden yapılanmaların ve birkaç kuşak sakinin değişimlerine hangi unsurların dayandığını görebilirsiniz.

Ancak eski haritalar çoğunlukla kasabanın ve tahkimatlarının biçimini gösterir. Çok daha dramatik olan soru ise şudur: Sonraki yüzyıllarda Pidkamin’e ne oldu ve Tatar saldırılarıyla sayısız savaştan sağ çıkan manastır, XX. yüzyılda neden neredeyse tamamen kaybediliyordu?

Pidkamin’i bir günde gezmek oldukça mümkündür; ancak buraya yalnızca Çortiv Kamin’in yanında fotoğraf çektirmek için gelmek hata olur. Buradaki asıl ilgi, devasa kaya, antik arkeolojik izler, kale-manastır, mağaralar, eski mezarlık ve çevredeki tepelerin panoramalarından oluşan birkaç farklı katmanın birleşimindedir.

Başlıca görülecek yerler arasındaki mesafeler kısa olduğundan rotanın büyük bölümünü yürüyerek kat edebilirsiniz. Arabayı başlıca turistik noktalardan birinin yanında bırakmak ve Pidkamin’i acele etmeden keşfetmek daha uygundur. Elbette rotanın ilk durağı için en iyi seçenek, Pidkamin’e adını fiilen veren doğal hâkim unsur olan Çortiv Kamin’dir.

Kaya yakından, fotoğraflardakinden tamamen farklı bir izlenim bırakır. Sadece çevresinde dolaşmakla kalmayıp yüzeyine dikkatle bakmak gerekir: burada oyuklar, kanallar, nişler ve insan faaliyetinin diğer izleri korunmuştur; bunların bir bölümü bugün arkeologlar tarafından incelenmektedir.

Kamin’in yanında, bu yerin çevresinde neden bu kadar çok efsanenin doğduğu özellikle iyi anlaşılır. Açık bir yükseklikte tek başına duran devasa kaya, çevredeki peyzaj için gerçekten sıra dışı görünür. Hemen ayrılmayın. Kamin’in çevresinde farklı yönlerden dolaşın; bakış açısına göre biçimi belirgin biçimde değişir ve bazı noktalardan Manastır Tepesi’nin güzel manzarası açılır.

Kamin’in yanındaki eski mezarlık

Kayanın çevresinde eski mezarlığın alanı uzanır. Burada eski taş haçlar ve mezarlar korunmuştur; arkeolojik araştırmalar XVII–XVIII. yüzyıllara ait gömülerin bulunduğunu doğrulamıştır. Turistik anlatımlarda bu yer bazen «Kazak mezarlığı» olarak adlandırılır; ancak bu ad, anıtın tarihini fazlasıyla basitleştirir. Daha doğru ifade, varlığının bazı dönemleri hâlâ araştırılan eski bir Hristiyan mezarlığı demektir.

Burası turistik bir dekor değil, gerçek bir mezarlık alanıdır; bu nedenle mezarların üzerinde yürümemek ve eski taşları yerinden oynatmaya çalışmamak gerekir.

Manastıra Kamin’in tarafından bakın

Manastıra geçmeden önce Çortiv Kamin ile karşı tepedeki kale-manastırın aynı anda görülebildiği bir nokta bulmak gerekir. Bu açı, Pidkamin’in tarihî yapısını en iyi şekilde açıklar: iki yükselti birbirinin karşısında durur; birinde devasa doğal kaya, diğerinde ise büyük ve tahkim edilmiş manastır bulunur.

Fotoğraf açısından da bu, Pidkamin’deki en ilginç açılardan biridir; özellikle güneş doğrudan manastırın arkasında değilken.

Kale-manastıra çıkın

Sonraki durak, Pidkamin’in başlıca mimari anıtı olan ve bugün UGCC’nin Studit Tüzüğü’ne bağlı keşişlere ait bulunan eski Dominiken kale-manastırıdır. Yalnızca kiliseyle yetinmeyin. Buradaki asıl ilgi bütün komplekstir:

• ana manastır kilisesi, eski keşiş hücreleri ve yapılar;
• savunma duvarları, kuleler ve tahkimat kalıntıları;
• manastır kapısı ve Meryem Ana figürünün bulunduğu sütun;
• duvarların yakınındaki panoramik noktalar.

Yola çıkmadan önce Christian Dalke’nin 1746 tarihli planına bakarsanız, alanı gezmek çok daha ilginç hâle gelir. Günümüz manastırını eski tahkimat sistemiyle karşılaştırabilir ve bu sistemin hangi bölümlerinin sonraki yüzyıllara dayandığını görebilirsiniz.

Pidkamin’i ziyaret ederken yapılan en yaygın hatalardan biri kiliseye girip avluda birkaç fotoğraf çektirdikten sonra yola devam etmektir. Oysa kalenin ölçeği en iyi dışarıdan anlaşılır. Duvarların erişilebilen bölümleri boyunca yürümek ve manastıra daha aşağıdaki noktalardan bakmak gerekir. Buradan, 1746 tarihli planda kompleksin neden forteresse olarak adlandırıldığı anlaşılır. Yüksek tepe, taş duvarlar ve kuleler, manastır yalnızca tarihî bir anıta dönüşmeden çok önce güçlü bir savunma mevzisi oluşturuyordu.

Manastır Tepesi’nin mağaraları

Manastır Tepesi’yle bağlantılı mağara boşlukları ayrıca ilgiyi hak eder. Yerel manastır geleneği, Pidkamin’deki erken keşiş yaşamını bunlarla ilişkilendirir. Mağaralar rotaya bir tarih katmanı daha ekler: turist, devasa doğal kayanın ve barok kalenin ardından çok daha eski ve anlamı çok daha belirsiz bir yapının yanına gelir.

Manastır alanının bazı bölümlerine erişim ayinlere, restorasyon çalışmalarına ve manastır kurallarına bağlı olabilir; bu nedenle mağaraları ziyaret etmeden önce giriş imkânını doğrudan yerinde öğrenmek daha iyi olur.

Pidkamin’in eski bölümünde yürüyün

Manastırdan sonra yerleşimin kendisine inmek gerekir. Günümüz Pidkamin’i, 1844 tarihli Avusturya kadastro planında gördüğümüz kasabadan oldukça farklıdır; ancak tarihî planlama bugün de kısmen izlenebilir. Günümüz sokaklarını eski yolların yönleri ve eski pazar merkezinin yaklaşık konumuyla karşılaştırmak özellikle ilginçtir. Bu, Pidkamin’i yalnızca «manastırlı bir köy» olarak değil, geçmişte çok daha önemli bir kentsel ve ticari statüye sahip olmuş bir yerleşim olarak görmeye de yardımcı olur.

En iyi rota sıralaması

Pidkamin’i ilk kez keşfederken şu sırayla ilerlemenizi öneririm: Çortiv Kamin → eski mezarlık → manastır panoraması → kale-manastır → savunma duvarları → mağaralar → Manastır Tepesi’nin seyir noktaları → Pidkamin’in eski bölümü.

Bu rotanın önemli bir avantajı vardır: tarih yaklaşık olarak mantıklı bir sırayla açılır. Önce doğal kayayı ve insan varlığının en eski izlerini görür, ardından Orta Çağ ve erken modern dönemin kutsal geleneğini, XVII–XVIII. yüzyılların kale-manastırını ve son olarak tarihî kasabayı keşfedersiniz.

Pidkamin yalnızca tek başına yapılacak bir gezi için değil, Lviv bölgesi ile Ternopil bölgesinin kuzeyini kapsayan daha büyük bir rotanın parçası olarak da uygundur. Çevresindeki görece küçük alanda tarihleri birçok kez kesişen arkeolojik yerleşimler, kaleler, manastırlar ve eski kentler bulunur. Ancak bir günde her şeyi görmeye çalışmamak gerekir. Pidkamin’i acele etmeden gezecekseniz, yanına bir veya iki yakın anıt eklemek, geri kalanı içinse ayrı bir turistik rota hazırlamak daha iyidir.

Antik Plisnesk — Voronyaklar arasında Slav yerleşimi

Pidkamin gezisinin en ilginç devam duraklarından biri Pidgirtsi köyü yakınındaki Plisnesk Arkeoloji Kompleksi’dir. Burası tek bir harabeden ibaret değildir; arkeologların çeşitli tarihî dönemlere ait anıtları incelediği geniş bir alandır. Kompleks içinde VII–X. yüzyılların Slav kült merkezi, IX–X. yüzyılların büyük yerleşimi, XII–XIII. yüzyılların Eski Rus yerleşimi, XI. yüzyıl ile XII. yüzyılın başlarına ait kurgan mezarlığı ve eski bir manastır merkezi bulunur.

Plisnesk, Çortiv Kamin’den sonra özellikle ilgi çekicidir. Her iki yerde de arkeoloji, günümüzdeki şehir ve köylerin çoğu ortaya çıkmadan çok önce bu sınır bölgesindeki yaşamın ne kadar yoğun olduğunu gösterir. Burada yüksek duvarlı klasik bir kale beklememek gerekir. Buradaki başlıca unsur tarihî peyzajın kendisidir: Voronyaklar’ın ormanları arasındaki surlar, hendekler, arkeolojik araştırma alanları ve eski yerleşimin uçsuz bucaksız toprakları.

Pidhoritsi Kalesi — tek komplekste saray ve kale

Plisnesk’in yakınında, Lviv bölgesinin en tanınmış tarihî anıtlarından biri olan Pidhoritsi Kalesi bulunur. Külliye, büyük kraliyet hetmanı Stanisław Koniecpolski için 1635–1640 yıllarında inşa edilmiştir. Özelliği, gösterişli bir aristokrat konağı ile burçlu tahkimatları birleştirmesidir. Tarihî külliye ayrıca parkı, Aziz Joseph Kilisesi’ni ve hanı da içerir.

Pidhoritsi Kalesi, Pidkamin’i özellikle karşıtlığıyla tamamlar. Bir yerde savunma duvarları manastırı, diğerinde ise aristokratik konutu koruyordu. Her iki kompleks de yaklaşık aynı çalkantılı dönemde şekillenmiş, ancak tamamen farklı amaçlara hizmet etmiştir.

Rotayı arabayla planlıyorsanız, Plisnesk ile Pidhoritsi Kalesi’ni birlikte gezmek en iyisidir; çünkü fiilen aynı bölgede bulunurlar.

Brody — burçlu şehir ve güçlü kalenin kalıntıları

Podkamen’den yaklaşık yirmi kilometre uzaklıkta, tarihi ticaret, sınır konumu ve tahkimatlarla yakından bağlantılı olan Brody kenti bulunur. Buradaki başlıca yapı, 1630–1635 yıllarında inşa edilen Brody Kalesi’dir. Bir zamanlar güçlü bir burçlu kaleden geriye toprak surlar, kazamatlı burçlar ve saray kalmıştır.

Özellikle ilginç olan, kalenin çok daha büyük bir savunma sisteminin yalnızca bir parçası olmasıdır. Tahkimatları kent surlarıyla birleşerek tek bir istihkâm kompleksi oluşturuyordu. Bu nedenle Podkamen’deki kale-manastırdan sonra Brody, savunma mimarisinin farklı bir ölçeğini görme imkânı sunar: tahkim edilmiş bir kutsal yapı değil, ayrı bir kaleye sahip, planlı bir burçlu kent.

Kaleye ek olarak Brody’de eski kent dokusuna, tarihî tapınaklara ve kentin çok kültürlü geçmişinin izlerine de dikkat etmek gerekir.

Poçayiv — Podkamen ufkunda manastır dağı

Podkamen’in başka bir yönünde Poçayiv bulunur. Yerleşimler arasındaki karayolu yaklaşık 50 km’dir; bu nedenle iki noktayı yoğun bir gezi içinde birleştirmek mümkündür. Kentin üzerinde Poçayiv Dormition Lavrası yükselir; burası Ukrayna’nın en büyük manastır topluluklarından biridir. Mimari hâkimiyetini XVIII. yüzyıldan kalma Dormition Katedrali oluşturur ve kompleksin tamamı uzak bir mesafeden bile açıkça görülür.

Tarihimiz açısından özellikle ilginç olan başka bir nokta daha vardır: Podkamen ve Poçayiv yüzyıllar boyunca aynı kültürel alan içinde var olmuş ve her ikisi de önemli hac merkezleri olmuştur. Manastır dağları uzak seyir noktalarından bile görülebiliyordu. Bu nedenle Podkamen — Poçayiv güzergâhı yalnızca coğrafi açıdan anlamlı değildir. Birbirlerine yakın gelişen, ancak farklı dinî geleneklere ait olan ve farklı tarihsel süreçlerden geçen iki büyük kutsal kompleksi karşılaştırma olanağı sunar.

Kremenets — kale dağı ve eski kent

Poçayiv’den sonra güzergâhı sürdürmek için zamanınız varsa, bir sonraki güçlü durak Kremenets olacaktır. Podkamen’den burası daha uzun bir yolculuk gerektirir; bu nedenle Kremenets’i Poçayiv’le birlikte ayrı bir güzergâhın parçası olarak planlamak daha iyidir. Kentin başlıca doğal ve tarihî simgesi, tepesinde Kremenets Kalesi kalıntılarının bulunduğu Kale Dağı ya da Bona Dağı’dır. Buradan kentin ve çevredeki Kremenets dağlarının geniş panoraması açılır.

Ancak Kremenets yalnızca kalesinden ibaret değildir. Tarihî merkezde çok sayıda dinî ve sivil anıt korunmuştur; bu nedenle kentle ilk kapsamlı tanışma için birkaç saat ayırmak gerekir. Podkamen bağlamında Kremenets coğrafi açıdan da ilgi çekicidir: her iki yerleşim de aynı geniş yükselti kuşağının sınırları içinde bulunur; doğal topoğrafya yüzyıllar boyunca tahkimatların, manastırların ve yerleşimlerin konumunu belirlemiştir.

Hangi güzergâh seçilmeli?

Yalnızca bir gününüz varsa programı aşırı yoğunlaştırmamak en iyisidir. En uygun seçenek şudur: Podkamen → Plisnesk → Pidhirtsi Kalesi. Bu güzergâh son derece çeşitli bir tablo sunar: Şeytan Kayası ve kale-manastır, büyük bir Slav ve Eski Rus yerleşim alanı, son olarak da Lviv bölgesinin en ünlü saray-kale konutlarından biri.

Bir diğer seçenek: Podkamen → Poçayiv → Kremenets. Bu güzergâh manastırlara, panoramik noktalara, kutsal mimariye ve eski kentlere daha fazla ilgi duyanlar için uygundur. Brody kenti ise Podkamen’e giderken veya oradan dönerken, özellikle güzergâh Lviv yönünden geçiyorsa kolayca eklenebilir.

Burada nispeten küçük bir alanda neredeyse iki bin yıllık tarih izlenebilir: erken arkeolojik anıtlardan ve Slav yerleşim alanlarından prenslik dönemi yerleşimlerine, manastırlara, burçlu kalelere ve XVIII–XIX. yüzyıl kentlerine kadar. İşte Podkamen böyle bir yolculuk için iyi bir merkez noktasıdır. Çok daha ünlü Pidhirtsi, Poçayiv veya Kremenets’in gölgesinde kalmaz; aksine bu sınır bölgesinin doğal tarihini, arkeolojisini, tahkimatlarını ve kutsal mirasını tek bir güzergâhta birleştirmeye yardımcı olur.

Podkamen ya da Şeytan Kayası, Lviv bölgesinde anlamı tek bir fotoğrafla kavranması zor olan yerlerden biridir. İlk bakışta bu, devasa bir kaya ve komşu dağdaki eski bir manastırdan ibarettir. Ancak burada birkaç saat geçirildiğinde, bu iki hâkim unsurun ardında çok daha karmaşık bir tarih ortaya çıkar.

Bu Kaya, farklı tarihî dönemlerde insan kullanımının izlerini taşır; arkeolojik buluntular uzak geçmişe uzanır, kayanın çevresinde eski bir mezarlık yer alır ve buranın olası kutsal anlamı hâlâ araştırılmaktadır. Podkamen’i özel kılan da budur: burada tarih yalnızca okunmaz, kelimenin tam anlamıyla peyzajda görülür. Kaya, eski haçlar, manastır dağı, tahkimat kalıntıları ve eski yolların yönleri, haritacıların ve sanatçıların birkaç yüzyıl önce kaydettiği yerlere hâlâ çok yakındır.

Üstelik Podkamen yapay bir turizm parkına dönüştürülmemiştir. Burada ziyaretçiler için özel olarak oluşturulmuş dekorlar yoktur; birçok alan hâlâ araştırma, restorasyon ve özenli koruma gerektirir. Bu nedenle buraya yalnızca Şeytan Kayası yanında güzel bir fotoğraf çekmek için gelmemek gerekir. Podkamen; eski haritaları, arkeolojiyi, tahkimatları, az bilinen tarihî yerleri ve bir anıtı sadece görmekle kalmayıp onu anlamak isteyenlerin çıktığı yolculukları sevenleri özellikle memnun edecektir.

Şeytan Kayası, kale-manastır, mağaralar, eski mezarlar ve Voronyaki panoramaları Podkamen’e özel bir gezi düzenlemek için fazlasıyla yeterlidir. Güzergâha Plisnesk’i, Pidhirtsi Kalesi’ni, Brody’yi veya Poçayiv’i de eklerseniz Batı Ukrayna’nın bu bölümünde en ilginç tarihî ve turistik yolculuklardan birini oluşturabilirsiniz.